بجنگيد و اردويشان را متصرف شد و عزم نبرد فسطاط كرد . « 1 » نوشته‌اند ، در مصر نخستين جايى كه عمرو عاص در آنجا جنگيد فرما بود و قبطيانى كه در فرما بودند او را يارى دادند . « 2 » فرما در قرن سوم هجرى يكى از نواحى مصر سفلى بوده است . ابن خرداذبه مىنويسد : يهود رازانى « 3 » كه به زبانهاى عربى و فارسى و رومى و فرنگى صحبت مىكنند ، از مغرب بردگان و كنيزان و غلام‌بچگان و پارچه‌هاى ابريشمى و پوست خز و چرم و پوست سمور و شمشيرها را از فرنگستان مىآورند . آنان در ساحل درياى غربى ( اقيانوس اطلس ) سوار كشتى و در فرما از آن پياده مىشوند و كالاهاى بازرگانى خود را با كشتى به درياى قلزم مىبرند ؛ و بالعكس ، از چين مشك و عود و كافور و دارچين و غيره به بنادر درياى قلزم و پس از آن ، به فرما مىبرند و از آنجا ، به سوى درياى غربى سوار كشتى مىشوند . « 4 » يعقوبى مىنويسد : فرما نخستين شهر مصر از طرف شام است و در آن ، مردمى به هم آميخته سكونت دارند و ميان آن و بحر اخضر ( مديترانه ) سه ميل راه است . « 5 » به نوشتهء ابن فقيه ، يكى از پادشاهان مصر به افلاطون « 6 » حكيم گفت كه در ناحيه‌اى از مصر در جانب بيابان ديوارى به درازاى سى فرسخ ميان فرما تا اسوان بنا كند كه مانعى ميان ايشان ( مصريان ) و حبشيان باشد . وى مىافزايد ، بحر قلزم ( بحر احمر ) را بحر فرما نيز مىگويند . « 7 » اصطخرى در نيمهء اول قرن چهارم هجرى در وصف فرما تا تنّيس از راه دريا دو فرسنگ است . « 8 » مقدسى مىنويسد : فرما قصبهء جفار و شهرهايش بقّاره ، ورّاده و عريش است . فرما تا دريا يك فرسنگ فاصله دارد . شهرى آبادان و پر جمعيت و داراى دژ و بازارهاى خوب است ؛ و در شوره‌زارى با آب شور قرار دارد . فرما

--> ( 1 ) . فتوح البلدان ؛ ص 304 . ( 2 ) . تاريخ يعقوبى ؛ ج 2 ، ص 33 و فتوح مصر و اخبارها ؛ ص 134 . ( 3 ) . يهوديانى كه در منطقهء رازان بغداد مىزيستند . ( 4 ) . المسالك و الممالك ؛ ص 63 و 128 - 129 . ( 5 ) . البلدان ؛ ص 109 و 116 . ( 6 ) . احتمالا بايد هرمس حكيم موهومى مصر باشد . ( 7 ) . مختصر كتاب البلدان ؛ ص 60 و 64 . ( 8 ) . مسالك و ممالك ؛ ص 56 و صورة الارض ؛ جزء 1 ، ص 149 و حدود العالم ؛ ص 175 و خطط مقريزى ؛ ج 1 ، ص 591 .